โคมหลายพันดวง ลอยขึ้นพร้อมกันเหนือสถูปพันปี

ฟ้ายังไม่สาง พระสงฆ์ก็เรียงแถวแล้ว เท้าเปล่า ก้มหัว เดินช้า ๆ รอบสถูปหินพันปีของบุโรพุทโธ อากาศมีความเย็นของน้ำค้างและหิน ภูเขาไฟไกล ๆ เหลือเพียงเส้นรางในหมอกเช้า ไม่มีใครพูด มีเพียงเสียงเท้าและเสียงสวดต่ำ ๆ ยืนอยู่วงนอกสุดของฝูงชน แม้แต่ลมหายใจก็เบาลงโดยไม่รู้ตัว

วิสาขบูชาคือวันสำคัญที่สุดของพุทธศาสนา รำลึกการประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานของพระพุทธเจ้าในคราวเดียว ตรงกับวันเพ็ญเดือนพฤษภาคม วันก่อนหน้า พระจะออกจากวัดเมนดุตที่อยู่ใกล้ ผ่านวัดปาวอน เดินเท้าไปจนถึงบุโรพุทโธ ตลอดทางอุ้มน้ำมนต์ที่ตักจากบ่อศักดิ์สิทธิ์ เปลวไฟที่จุดจากไฟไม่ดับ และพระคัมภีร์ เส้นทางนี้เองคือส่วนหนึ่งของพิธี พาศรัทธาเดินทีละก้าวมาสู่สถูปหินที่สร้างเมื่อหนึ่งพันสองร้อยปีก่อน

ชั่วขณะที่จันทร์เพ็ญขึ้นสู่กลางฟ้า คนหลายพันนั่งสมาธิเงียบใต้สถูป ไม่มีใครส่งเสียง ครั้งนั้นผมมากับแม่ ท่านอายุมากแล้ว ขาไม่ดี แต่ยืนยันจะเดินเวียนรอบสถูปให้ครบ แสงจันทร์ส่องสถูปหินทั้งองค์จนขาว เส้นรางภูเขาไฟลอยอยู่ด้านหลัง ผมประคองท่านนั่งลงที่ขอบฝูงชน ท่านหลับตา พนมมือ ภาพนั้นผมเห็นมาตั้งแต่เด็ก แต่ในความเงียบของคนหลายพันนี้ ครั้งแรกที่รู้สึกว่าศรัทธาเล็ก ๆ เงียบ ๆ ของท่าน มีน้ำหนักเป็นพิเศษ

หลังค่ำคือการปล่อยโคม โคมหลายพันดวงถูกจุดและปล่อยพร้อมกัน ลอยขึ้นช้า ๆ เหนือศาสนสถานพุทธที่ใหญ่ที่สุดในโลกแห่งนี้ เส้นรางของสถูปถูกแสงโคมวาดออกมา ราวกับลอยอยู่ในความมืด แม่ประคองโคมของตัวเองไม่ยอมปล่อยเสียที ริมฝีปากขยับเบา ๆ ราวกับกำลังสั่งเสียอะไรกับใคร ผมถามว่าท่านอธิษฐานอะไร ท่านบอกว่าบอกไม่ได้ บอกแล้วจะไม่ขลัง แล้วเราก็ปล่อยมือพร้อมกัน มองโคมสองดวงลอยขึ้นเคียงกัน ปนเข้าไปในฟ้าที่เต็มไปด้วยแสง แยกไม่ออกอีกแล้วว่าดวงไหนของใคร

วินาทีที่โคมหลุดจากมือท่าน ไอร้อนพัดมาที่หน้า กลิ่นไหม้ของกระดาษสาจาง ๆ ปนกับความเย็นของน้ำค้างยามค่ำ โคมหลายพันดวงลอยขึ้นพร้อมกัน แสงทำให้ใบหน้าที่แหงนขึ้นของทุกคนสว่างขึ้นนิด ผมหันไปมองแม่ ท่านแหงนหน้า ดวงตาเป็นประกาย เหมือนเด็กคนหนึ่ง ผมไม่ได้เห็นสีหน้าแบบนั้นของท่านมานานแล้ว

โคมลอยไกลออกไป ฟ้าก็ใกล้สาง ฝูงชนค่อย ๆ แยกย้าย ผมประคองแม่เดินลงบันไดหินช้า ๆ ท่านแทบไม่พูดอะไร เพียงแหงนหน้ามองฟ้าที่เมื่อครู่ยังเต็มไปด้วยแสง ตอนนี้กลับเป็นสีค่ำคืนอีกครั้ง สิ่งที่ผมจำได้ในที่สุด ไม่ใช่โคมดวงไหน แต่คือตอนที่ประคองแขนท่าน มือนั้นเบาและผอมกว่าในความทรงจำ ผมคิดว่าถ้าคุณได้พาคนที่อายุมากขึ้นมาดูโคมแบบนี้สักครั้ง ก็คงเป็นเหมือนผม สิ่งที่จำได้ไม่ใช่โคม แต่คือคนข้างกาย