เทศกาลวัฒนธรรมเดียง

ครั้งแรกที่ผมยืนอยู่หน้าวัดบนที่ราบสูงเดียง หมอกยังไม่จาง อากาศเบาบางจนเดินไม่กี่ก้าวก็หอบ แล้วผมก็เห็นเด็กที่มีผมหยิกยุ่งเต็มหัว ถูกผู้ใหญ่จูงมาที่หน้าวัด เขาง่วงนิด ๆ ตื่นเต้นนิด ๆ

เทศกาลวัฒนธรรมเดียงจัดทุกปีบนที่ราบสูงเดียงในชวากลาง อินโดนีเซีย มีหัวใจอยู่ที่พิธีตัดผมให้เด็กท้องถิ่นที่เกิดมามีผมหยิก คนท้องถิ่นเชื่อว่าเด็กเหล่านี้ไม่เหมือนใคร — ในผมของพวกเขามีบางอย่างที่ต้องปฏิบัติด้วยความขรึมขลัง ทั้งเทศกาลล้วนหมุนรอบสิ่งที่ในที่อื่นดูเล็กมาก แต่ที่นี่กลับถูกให้ความสำคัญอย่างจริงจัง แล้วผสานกับหมู่เทวสถานฮินดูโบราณและสายหมอกบนที่สูง กลายเป็นเทศกาลอันเป็นเอกลักษณ์ของที่สูงชวากลาง

เทศกาลวัฒนธรรมเดียงจัดทุกปี ช่วงเวลามักตกอยู่ในเดือนสิงหาคม

แต่วันที่แน่นอนทางท้องถิ่นประกาศแต่ละปี ไม่ใช่วันตายตัววันใดวันหนึ่ง คำแนะนำของผมคือ อย่าเดาวันตามความรู้สึกแล้วจองตั๋วเครื่องบิน ก่อนเดินทางต้องยึดประกาศทางการเป็นหลัก ยืนยันช่วงจัดงานของปีนั้น แล้วค่อยกลับมาจัดการที่พักและการเดินทางขึ้นเขา เทศกาลนี้เป็นช่วงที่คึกคักที่สุดในรอบปีของที่ราบสูงแห่งนี้ ปักหมุดวันให้แน่เร็วหน่อย การจัดการต่อ ๆ ไปก็จะสบายขึ้นมาก

ที่ราบสูงเดียงตั้งอยู่ในชวากลาง อินโดนีเซีย สูงราวสองพันเมตร เป็นที่สูงที่มีวัดหินฮินดูเก่าแก่ที่สุดของชวากระจายอยู่

วิธีขึ้นเขานั้น คนส่วนใหญ่ขับรถขึ้นจากยอกยาการ์ตา (Yogyakarta) หรือวอนอโซโบ (Wonosobo) ถนนภูเขายาว คดเคี้ยววกวน อีกทั้งระดับความสูงมาก กลางคืนอากาศหนาวมาก ระยะเวลาเดินทางใช้เวลามากกว่าที่คิด

ถ้าคุณมาครั้งแรก ระยะขึ้นเขาจากวอนอโซโบจะใกล้กว่าหน่อย หากคุณเคลื่อนไหวอยู่แถวยอกยาการ์ตาอยู่แล้ว การจัดรถขึ้นเขาจากยอกยาการ์ตาโดยตรงก็พบเห็นได้ทั่วไป ไม่ว่าจะขึ้นจากด้านไหน เก็บสองเรื่องนี้ไว้ในใจก่อน — “ถนนภูเขาใช้เวลา กลางคืนหนาว” — แล้วโปรแกรมก็จะไม่เร่งรีบเกินไป

ถ้าสิ่งที่คุณตามหาคือการแสดงพลุคึกคักหรือเวทีใหญ่ เทศกาลวัฒนธรรมเดียงอาจไม่ใช่แบบนั้น

มันเหมาะกับคนที่ยินดีจะช้าลง อยากดูพิธีที่ขรึมขลังมากกว่า ผมจำช่วงเวลานั้นหน้าวัดได้ — แม่คนหนึ่งนั่งยอง ๆ หน้าเด็ก ปัดผมหยิกที่หน้าผากเขาไปข้าง ๆ ท่าทางแผ่วเบา ราวกับรู้ว่าสิ่งที่ถูกตัดไม่ใช่แค่ผม คนที่ชอบน้ำหนักอันเงียบงันแบบนี้จะอยู่ที่นี่ได้อย่างสบายใจ

มันยังเหมาะมากกับเพื่อนร่วมทาง วันนั้นหน้าวัดมีนักเดินทางหลายคนยืนอยู่ คนแปลกหน้าที่ตามเสียงฆ้องกลองมาด้วยกัน ไม่มีใครรู้จักใคร แต่ก็เบียดกันอยู่ใต้ชายคาเดียวกันหลบหมอกอย่างเป็นธรรมชาติ คนที่ยินดีรับสภาพอากาศบนที่สูง ไม่กลัวหนาวไม่กลัวเดินทางบนถนนภูเขา ล้วนหามุมของตัวเองที่นี่ได้

ขอพูดเรื่องการเดินทางก่อน การขึ้นที่ราบสูงเดียงไม่มีทางลัดที่สบายเป็นพิเศษ กระแสหลักก็คือขับรถขึ้นจากยอกยาการ์ตาหรือวอนอโซโบ

ถนนภูเขายาว แนะนำให้แยกช่วงขึ้นเขานี้ออกมาเป็นครึ่งวันถึงหนึ่งวัน อย่ายัดไว้ท้ายโปรแกรมอื่นแล้วเร่งเดินทาง หากคุณไม่คุ้นสภาพถนนท้องถิ่น เหมารถหรือจัดคนขับที่มีประสบการณ์ขึ้นเขา จะอุ่นใจกว่าคลำทางเองมาก กลางคืนบนเขาอากาศหนาว ขากลับถ้าจะมืดค่ำ ก็ต้องเผื่อเวลาให้พอ

ช่วงเทศกาล ผมจะแนะนำตรง ๆ ให้คุณ จองที่พักล่วงหน้า

ที่ราบสูงแห่งนี้ปกติก็เป็นเมืองภูเขาบนที่สูงอยู่แล้ว พอเทศกาลมาถึง ห้องพักก็แย่งกันเป็นพิเศษ หาเอาเฉพาะหน้ามักไม่ค่อยราบรื่น จองที่พักไว้เนิ่น ๆ ไม่เพียงมีตัวเลือกมาก ทำเลก็เลือกให้ใกล้หมู่วัดได้หน่อย

และมีคำเตือนที่เป็นจริงมาก ๆ อยู่ข้อหนึ่ง กลางคืนบนเขาหนาวจริง ๆ ตอนจองที่พักให้สังเกตเงื่อนไขเรื่องความอบอุ่น พกเสื้อผ้าให้พอ อย่าให้ตัวเองสั่นอยู่ในค่ำคืนที่ความสูงสองพันเมตร

ค่าใช้จ่ายของเทศกาลวัฒนธรรมเดียงตกอยู่ที่สองก้อนหลัก คือการเดินทางขึ้นเขาและที่พัก

ด้านการเดินทาง การเหมารถหรือจัดคนขับขึ้นเขาจากยอกยาการ์ตาหรือวอนอโซโบเป็นวิธีที่คนส่วนใหญ่ใช้ ถนนยาว ระยะเวลาเดินทางนาน ก้อนนี้มักเป็นรายจ่ายที่รู้สึกได้ชัดในทริป ส่วนที่พัก เพราะช่วงเทศกาลความต้องการมาก จองล่วงหน้าจะคุ้มกว่าและมั่นใจกว่าหาเอาเฉพาะหน้า

ส่วนจำนวนเงินที่แน่นอนจะผันแปรตามฤดูกาลและวิธีที่คุณเลือก ผมจะไม่ให้ตัวเลขตายตัวกับคุณ เผื่อค่าเดินทางและที่พักไว้ในงบก่อน แล้วจัดการแต่เนิ่น ๆ ภาพรวมก็จะไม่เกินไปมาก

สิ่งที่ควรจัดการล่วงหน้าที่สุดคือที่พัก

ช่วงเทศกาลห้องพักบนเขาตึงมือ การจองที่พักล่วงหน้า แทบเป็นขั้นตอนที่ต้องทำ ส่วนการเดินทางขึ้นเขา ถ้าคุณตั้งใจจะเหมารถหรือจ้างคนขับ ก็แนะนำให้ตกลงไว้ก่อน นัดไว้ก่อน จะได้ไม่ต้องไปหาเอาเฉพาะหน้าตอนถึงที่

ส่วนรอบและรายละเอียดของตัวเทศกาลเอง เพราะวันที่แน่นอนและการจัดงานทางท้องถิ่นประกาศแต่ละปี ยึดประกาศทางการเป็นหลักจึงมั่นคงที่สุด จองที่พักและการเดินทางสองเรื่องนี้ไว้ก่อน พอถึงหน้างานก็ตั้งใจดูพิธี ดูที่ราบสูงได้เต็มที่

เรื่องแรก และสำคัญที่สุดด้วย คือการรักษาความอบอุ่น

ที่ราบสูงเดียงสูงราวสองพันเมตร ลมบนที่ราบสูงหนาว พัดผ่านวัดหินอายุพันปี วันนั้นผมกุมแก้วชาขิงร้อนไว้คลายหนาว แผงขายชาขิงร้อนหน้าวัดพ่นไอขาว นักเดินทางไม่กี่คนเบียดกันหลบหมอก กลางคืนบนเขาอากาศหนาวมาก ต้องพกเสื้อผ้ากันหนาวให้พอ เสื้อคลุม หมวก อย่าตัดออก

ระดับความสูงมาก อากาศเบาบาง เพิ่งขึ้นเขาเดินเร็วหน่อยก็จะหอบ ให้เวลาตัวเองปรับสภาพสักหน่อย อย่ารีบเร่งเดินทาง เตรียมสองเรื่องนี้ให้พร้อม — ความอบอุ่นกับที่สูง — คุณถึงจะอยู่ในหมอกได้อย่างสบาย ค่อย ๆ ดูพิธีทั้งหมดจนจบ

พิธีโกนผมเรียกว่ารูวาตัน (ruwatan) คนท้องถิ่นเชื่อว่าเด็กที่เกิดมาผมหยิกยุ่งเหล่านี้คือลูกหลานของผู้พิทักษ์โบราณ ในผมมีพรบางอย่าง และมีบางอย่างที่ต้องถูก “แก้” ออก พิธีก็คือการปลดน้ำหนักนี้ออกจากเด็ก

ที่นี่มีกฎพิเศษมากข้อหนึ่ง ก่อนโกน เด็กขอพรได้หนึ่งอย่าง ไม่ว่าจะเอาแต่ใจแค่ไหน ครอบครัวต้องพยายามทำให้ได้ — เพราะตำนานว่าถ้าไม่ตามใจเขาแล้วฝืนโกน ผมจะงอกกลับมา และเด็กจะป่วย ผมมารู้ทีหลังว่าพรที่เด็กคนนั้นขอในวันนั้นคือจักรยาน ที่บ้านเตรียมไว้ให้เขาตั้งแต่เนิ่น ๆ

ในฐานะนักเดินทางที่มาดู มารยาทจริง ๆ ก็ง่ายมาก รักษาความเงียบและความเคารพ ช่วงที่ผู้เฒ่าสวด เด็กถูกอุ้มขึ้นเก้าอี้ และกรรไกรลงบนก้อนผมนั้น เป็นช่วงเวลาอันขรึมขลังที่เป็นของครอบครัวนี้ ผมที่โกนออกสุดท้ายจะถูกส่งลงน้ำให้ไหลตามน้ำไป เด็กก็กลับเป็นเด็กธรรมดา ดูเงียบ ๆ อย่ารบกวน นั่นแหละคือการมีส่วนร่วมที่ดีที่สุด

เทศกาลเป็นช่วงที่คึกคักที่สุดในรอบปีของที่ราบสูงแห่งนี้ เสียงฆ้องกลอง เสียงสวด เสียงเด็กหัวเราะ สานเข้าด้วยกัน

ผู้คนจะเพิ่มขึ้นชัดเจนกว่าวันปกติ นี่ก็เป็นเหตุผลว่าทำไมที่พักต้องจองล่วงหน้า การเดินทางขึ้นเขาต้องจัดไว้ก่อน แต่หมอกบนที่ราบสูงห่อหุ้มทั้งหมดนี้ไว้ ฆ้องกลอง บทสวด เสียงหัวเราะ ฟังดูนุ่มขึ้นหลายส่วน ในความคึกคักยังคงมีความเงียบที่ถูกหมอกห่อไว้ เด็กที่โกนผมเสร็จถูกญาติห้อมล้อมเดินรอบหมู่บ้านหนึ่งรอบ ฆ้องกลองนำหน้า — นั่นคือช่วงที่ผู้คนหนาแน่นที่สุด และก็จับใจที่สุดด้วย

เหตุผลที่คุ้มค่า ซ่อนอยู่ในก้อนผมที่โกนออกนั้น

โกนผมเสร็จ เด็กถูกห้อมล้อมเดินรอบหมู่บ้านหนึ่งรอบ ผมสั้นที่เพิ่งตัดเผยให้เห็นท้ายทอยที่ดูเขิน ๆ สุดท้ายก้อนผมนั้นถูกส่งลงน้ำ ไหลตามน้ำไป เด็กกลับเป็นเด็กธรรมดา กระโดดโลดเต้นวิ่งหายไป ทั้งพิธีโกนผมย่นย่อวัฒนธรรมของที่ราบสูงเดียงไว้ในภาพเดียว คนกลุ่มหนึ่งที่ยินดีจะปฏิบัติอย่างขรึมขลังต่อสิ่งที่ในที่อื่นดูเล็กมาก

บวกกับวัดหินฮินดูที่เงียบอยู่ข้างหลังมาพันปี และที่ราบสูงที่ลาง ๆ ในเมฆหมอก เทศกาลนี้จึงไม่ใช่แค่ดูพิธีหนึ่ง แต่คือการยืนอยู่ในหมอกเย็น แล้วเข้าใจขึ้นมาทันทีว่าสิ่งที่เรียกว่าประเพณีคืออะไร ผมคิดว่าคุณก็จะเหมือนพวกเรา ถูกที่ราบสูงแห่งนี้และพิธีโกนผมนี้โอบกอดใจอย่างแผ่วเบา