ที่เที่ยวเชียงใหม่: เทศกาลปีเป็งที่ม่วง เชียงใหม่

ยี่เป็งคือเทศกาลของชาวล้านนาในภาคเหนือของไทย อยู่ในคืนเดียวกับลอยกระทง ดวงหนึ่งปล่อยโคมขึ้นฟ้า ดวงหนึ่งลอยกระทงลงน้ำ

การปล่อยโคมที่นี่ไม่ได้มีแค่ความสวยงาม ในประเพณีล้านนา สิ่งที่โคมพาไปคือเคราะห์ ความทุกข์ และเรื่องที่ปล่อยวางไม่ได้ของปีที่ผ่านมา การมองมันลอยสูงขึ้น เล็กลง แล้วหายไป ก็เท่ากับมอบสิ่งเหล่านั้นออกไปด้วยมือตัวเอง อีกทั้งยังเป็นการอธิษฐานสร้างบุญ คำอธิษฐานที่ตั้งไว้ลอยขึ้นฟ้าไปพร้อมโคม

สิ่งที่ฉันจำได้มากที่สุดคือช่วงเวลาที่รับโคมมาไว้ในมือ มันแบนและเย็น กระดาษสาบาง ๆ คล้ายลูกโป่งที่แฟบ นั่งยอง ๆ คลี่มันออก จุดไฟที่แท่งเชื้อเพลิงตรงกลาง แล้วก็รอ โคมเริ่มพองช้า ๆ อากาศค่อย ๆ ร้อนขึ้น น้ำหนักในฝ่ามือค่อย ๆ หายไป ไอร้อนที่รั่วจากก้นโคมพากลิ่นนุ่นที่เพิ่งไหม้ ได้ที่แล้ว ปล่อยมือ โคมลอยขึ้น พ้นผู้คนรอบข้าง พ้นหลังคาเมืองเก่า ปนเข้าไปในโคมหลายร้อยดวง จนแยกไม่ออกอีกแล้วว่าดวงไหนของเรา

ยี่เป็งอยู่ในช่วงเดียวกับลอยกระทง ตกราวคืนเพ็ญเดือนสิบสองตามปฏิทินจันทรคติไทย วันที่ตามปฏิทินสุริยคติที่ตรงกันจึงเลื่อนไปทุกปี ไม่ได้คงที่เป็นวันใดวันหนึ่ง

ตรรกะของการแปลงเป็นแบบนี้ ปฏิทินไทยเป็นระบบจันทรคติ ข้างขึ้นข้างแรมในแต่ละปีไม่ตรงกับปฏิทินสุริยคติที่เราใช้กัน วันจัดเทศกาลจึงต่างกันไปในแต่ละปี โดยปกติต้องรอให้ทางการและทางวัดยืนยันก่อนจึงจะกำหนดได้แน่นอน

คำแนะนำของฉันง่ายมาก ตอนวางแผนการเดินทาง โปรดยึดประกาศอย่างเป็นทางการของทางการเชียงใหม่และผู้จัดงานเป็นหลัก อย่าเพิ่งล็อกตั๋วเครื่องบินและที่พักไว้กับวันที่ตัวเองเดาเอง ยืนยันวันที่ประกาศก่อน แล้วค่อยกลับมาจัดกำหนดการของวันก่อนและหลัง จะมั่นคงกว่ามาก

แบ่งง่าย ๆ ได้สองแบบ บรรยากาศและเงื่อนไขก็ต่างกัน

เขตปล่อยฟรี (ริมคูเมืองเก่า): ริมคูเมืองเก่าเชียงใหม่มีคนปล่อยโคมทั้งคืน ไม่ต้องซื้อตั๋ว บรรยากาศเป็นธรรมชาติมาก ผู้คนไปมา คุณนั่งยอง ๆ จุดโคม ข้าง ๆ ก็มีคนทำสิ่งเดียวกัน คืนนั้นฉันปล่อยที่ริมคูเมืองนั่นแหละ ไม่มีเวที ไม่มีสัญญาณบอกให้เริ่ม กลับยิ่งใกล้กับสิ่งที่เทศกาลนี้เป็นมาแต่เดิม

งานที่ขายตั๋ว (การปล่อยพร้อมกันขนาดใหญ่): อีกแบบหนึ่งคือต้องซื้อตั๋วเข้างาน โดยปกติจะจัดให้ปล่อยพร้อมกันเป็นหมู่ ภาพดูเป็นระเบียบและตระการตากว่า จำนวนที่นั่งจำกัด

แบบไหนดี ขึ้นอยู่กับสิ่งที่คุณต้องการ ถ้าอยากได้อิสระ ไม่ถูกเวลาผูกมัด อยากประหยัดงบ การปล่อยฟรีริมคูเมืองก็เพียงพอแล้ว ถ้าอยากได้ภาพโคมหลายร้อยหลายพันดวงลอยขึ้นพร้อมกันอย่างเป็นระเบียบ ค่อยพิจารณางานที่ขายตั๋ว

ฉันจะบอกว่า นี่คือเทศกาลที่เหมาะกับการ "พาคนที่ห่วงใยที่สุด" มาด้วยกัน

คืนนั้นเราสี่คน ฉันกับเพื่อนสนิทที่สุด ทั้งคู่เป็นแม่ที่เลี้ยงลูกคนเดียว ต่างจูงลูกสาวของตัวเอง เด็กหญิงสองคนเอาหัวชนกัน ช่วยกันกางโคมดวงเล็กกว่า มืองุ่มง่าม หัวเราะกันเป็นก้อน ฉันกับเพื่อนยืนดูอยู่ข้างหลัง ไม่ได้พูดอะไรมาก หลายปีมานี้ต่างก็ผ่านมาไม่ง่ายเลย การได้รวมทริปสี่คนแบบนี้ ในตัวมันเองก็เหมือนถูกรางวัล

ดังนั้น พาเด็กมาได้เลย โคมดวงเล็ก ๆ พวกเขาก็ประคองไหว ตัวกระบวนการเองก็คือความทรงจำ มากับเพื่อนหรือครอบครัว ช่วงเวลาที่ "ยกความเหนื่อยของปีขึ้นฟ้าด้วยกัน" จะอยู่ในใจนานกว่ารูปถ่ายใบใด มาคนเดียวก็ได้ ริมคูเมืองไม่ขาดคนที่ปล่อยโคมเงียบ ๆ เหมือนกัน

วางจุดหลักไว้ที่เมืองเก่าเชียงใหม่ ทริปจะลื่นไหลที่สุด

พักที่ไหน: พยายามหาที่พักใกล้ ๆ ริมคูเมืองเก่า ปล่อยโคมเสร็จมักจะดึกแล้ว การที่เดินกลับได้ ไม่ต้องออกจากงานก่อนเพราะเรื่องเดินทาง คือสิ่งที่ใช้ได้จริงที่สุด

การเดินทาง: ขอบเขตเมืองเก่าไม่ใหญ่ เขตปล่อยฟรีริมคูเมืองเดินถึงได้ คืนที่ปล่อยโคมเดินไปมาสบายที่สุด ไม่ต้องวอกแวกเรื่องที่จอดรถหรือเรียกรถ

ค่าใช้จ่าย: เขตปล่อยฟรีเองไม่เก็บค่าเข้า ค่าใช้จ่ายหลักคือที่พัก ค่าอาหาร และตัวโคมเอง ถ้าอยากลองอาหารริมทางท้องถิ่น แถวเมืองเก่าก็สะดวกมาก ถ้าคุณตั้งใจจะไปงานที่ขายตั๋ว นั่นจะเป็นอีกก้อนงบที่ชัดเจนกว่า

งานที่ขายตั๋วต้องจองล่วงหน้าไหม: ต้อง งานที่ขายตั๋วจำนวนที่นั่งจำกัด และช่วงเทศกาลจะมีนักท่องเที่ยวหลั่งไหลมาจำนวนมาก ถ้าอยากไปโปรดรีบ อย่าเดิมพันว่าหน้างานจะยังมีที่ว่าง

การปล่อยโคมสวยมาก แต่มันเกี่ยวข้องกับไฟ ไอร้อน และเศษซากที่ร่วงลงมา ดังนั้นแต่ละพื้นที่มักมีกฎเกณฑ์และข้อจำกัดเรื่อง "ปล่อยได้หรือไม่ ปล่อยที่ไหน ปล่อยช่วงเวลาใด"

ท่าทีของฉันคือ ให้มองเรื่องนี้เป็นส่วนหนึ่งของการเข้าร่วม ไม่ใช่ความยุ่งยาก ก่อนออกเดินทาง โปรดยึดประกาศอย่างเป็นทางการและคำแนะนำหน้างานเป็นหลัก ยืนยันว่าจุดที่คุณปล่อยได้รับอนุญาต ช่วงเวลาถูกต้อง และใช้โคมที่ผู้จัดหรือท้องถิ่นจัดให้ซึ่งเป็นไปตามกฎเกณฑ์

นี่ไม่ใช่แค่การทำตามกฎ แต่ยังเป็นการปกป้องตัวเทศกาลเองด้วย เงื่อนไขของการได้รับการมองเห็นปีแล้วปีเล่า คือทุกคนปล่อยอย่างปลอดภัยและเก็บกวาดให้สะอาด

มีบางข้อที่ฉันสัมผัสมาด้วยตัวเอง และอยากเตือนคุณไว้ก่อน

ความปลอดภัยเรื่องไฟ: ก้นโคมคือไฟที่กำลังลุกจริง ๆ จุดแล้วโคมจะร้อนขึ้นชัดเจน เริ่มพอง กางออก จุดไฟ รอให้พองเต็มแล้วค่อยปล่อยมือ อย่ารีบปล่อย ยังไม่พองเต็มแล้วปล่อยมือมักเกิดเหตุได้ง่าย เมื่อมีเด็กมาด้วย ผู้ใหญ่ต้องช่วยกันประคองอยู่ข้าง ๆ

ฝูงชน: ช่วงเทศกาลริมคูเมืองเก่าคนเยอะมาก รอบข้างยืนกันเต็มไปหมด จูงมือเด็กให้ดี นัดจุดนัดพบเผื่อพลัดหลง จะช่วยลดความกังวลได้มาก

มารยาทและจิตใจ: นี่คือคืนที่มีความหมายของการอธิษฐานและการส่งเคราะห์ออกไป ช้าลงสักนิด เงียบลงสักหน่อย กลับยิ่งรับบรรยากาศนั้นได้ดีกว่า ก่อนปล่อยโคม เพื่อนนั่งยอง ๆ ช่วยลูกสาวเขียนคำไม่กี่คำบนตัวโคม ตัวเล็กมาก ฉันก็ถามลูกสาวว่าอยากอธิษฐานอะไร เธอคิดอยู่นาน สุดท้ายเขียนแค่ว่า แม่อย่าเหนื่อยมากนะ ช่วงเวลานั้นคุณจะเข้าใจว่า สิ่งที่เทศกาลนี้ต้องการไม่ใช่ความครึกครื้น แต่คือการวางคำในใจขึ้นฟ้าเบา ๆ

เพราะที่นี่คือบ้านของวัฒนธรรมโคมลอยล้านนา

ยี่เป็งเป็นของชาวล้านนาในภาคเหนือของไทย เชียงใหม่ก็คือหัวใจของวัฒนธรรมล้านนา การปล่อยโคมระหว่างหลังคาเมืองเก่ากับคูเมือง ภาพโคมที่ลอยขึ้นทีละดวง สุดท้ายแยกไม่ออกว่าดวงไหนของใคร คือสิ่งเฉพาะของที่นี่

ในลมค่ำคืนนั้นมีอากาศที่ร้อนขึ้นและกลิ่นไหม้ของกระดาษสา ปนกับความเย็นที่ลอยมาจากแม่น้ำ สี่คนปล่อยมือพร้อมกัน มองโคมเหล่านั้นลอยขึ้นเคียงกัน เล็กลงเรื่อย ๆ ปนเข้าไปในฟ้าที่เต็มไปด้วยแสง จนแยกไม่ออกอีกแล้วว่าดวงไหนของใคร ลูกสาวสองคนแหงนหน้าตามไปนาน คอเมื่อยแล้วก็ยังไม่ยอมก้มลง

เพื่อนค่อย ๆ ยื่นมือมาบีบมือฉันครู่หนึ่ง ไม่พูดอะไร สิ่งที่จำได้จริง ๆ ในที่สุดไม่ใช่โคมดวงไหน แต่คือช่วงเวลานั้น ผู้หญิงสองคนที่เลี้ยงลูก ต่างประคองตัวมานาน กับเด็กหญิงสองคนที่ยังไม่ค่อยรู้ความ ด้วยกันยกความเหนื่อยของปีที่ผ่านมา วางขึ้นฟ้าเบา ๆ ฉันคิดว่าถ้าคุณพาคนที่ห่วงใยที่สุดมาปล่อยโคมสักครั้ง ก็คงเป็นเหมือนฉัน สิ่งที่ปล่อยไปคือเคราะห์ สิ่งที่เหลืออยู่คือคนไม่กี่คนข้างกายนี้