ปอยส่างลอง

ครั้งแรกที่ผมเห็นเด็กชายคนนั้นริมถนน จะนึกว่าเขาเดินออกมาจากภาพวาดโบราณ — หน้าแต่งเครื่องสำอาง สวมมงกุฎดอกไม้ ใส่เสื้อผ้าปักดิ้นทอง แต่แววตายังเป็นเด็ก เขาไม่ได้เดินเอง แต่ถูกผู้ใหญ่แบกบนบ่า แกว่งเบา ๆ อยู่ในขบวน ข้างหน้าข้างหลังมีฆ้องกลองและญาติที่กางร่ม

นี่คือปอยส่างลองของชาวไทใหญ่ (Tai Yai) งานใหญ่ของครอบครัวที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในแถบภาคเหนือ "ปอย" คือเทศกาล "ส่าง" คือสามเณร "ลอง" มาจากคำว่าราชา รวมกันคือการแต่งเด็กชายเป็นเจ้าชายเพื่อส่งไปบวช เล่าสืบกันมาว่าสอดคล้องกับการที่พระพุทธเจ้าทรงเป็นเจ้าชายก่อนออกผนวช ก่อนจะปล่อยวางทุกอย่าง ให้เขาได้ครอบครองมันอย่างสมบูรณ์สักครั้งก่อน ดังนั้นไม่กี่วันนี้ เด็กจากครอบครัวธรรมดาคนนี้ คือเจ้าชายน้อยที่ทั้งหมู่บ้านประคองไว้ในอุ้งมือ

ตามข้อมูลที่มีอยู่ ปอยส่างลองมักจัดในเดือนมีนาคมถึงเมษายน วันที่แน่นอนแต่ละหมู่บ้านและวัดเป็นผู้กำหนด และต่างกันไปทุกปี จึงไม่มีวันตามปฏิทินสุริยคติที่ตายตัวให้ลอกตามได้

คำแนะนำของผมง่ายมาก หากอยากไปดู ให้ล็อกเวลาไว้ในช่วงเดือนมีนาคม–เมษายนนี้ แล้วยึดประกาศอย่างเป็นทางการในการยืนยันวันที่ของปีนั้น มันไม่ใช่เทศกาลที่คุณจะเขียนวันตายตัวลงในปฏิทินล่วงหน้าครึ่งปีได้ จุดนี้เก็บไว้ในใจก่อน แล้วการวางแผนจะอุ่นใจขึ้นมาก

พิธีนี้กระจุกตัวอยู่ในแถบแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือของไทย แม่ฮ่องสอนอยู่บนภูเขาภาคเหนือ ไปไม่ได้ง่ายนัก แต่ก็เพราะเช่นนี้เอง ที่นั่นจึงรักษาบรรยากาศของชาวไทใหญ่ไว้อย่างครบถ้วน

วิธีเดินทางหลัก ๆ มีสองทาง คือนั่งเครื่องบินในประเทศจากเชียงใหม่บินไป ช่วยเลี่ยงความขรุขระของถนนภูเขา หรือจะนั่งรถทางไกล ไต่ไปตามถนนภูเขาก็ได้ ต้องเตรียมใจไว้ก่อน — หากไปทางบก ถนนภูเขาใช้เวลานาน ทางคดเคี้ยวจะกินเวลาอยู่พอสมควร เผื่อเวลาเดินทางไว้ให้กว้าง ๆ พอไปถึงแล้วจะได้ไม่ต้องรีบร้อน

ถ้าสิ่งที่คุณชอบคือพิธีที่เป็นของท้องถิ่นจริง ๆ ไม่ได้จัดขึ้นเพื่อการท่องเที่ยว ไม่กี่วันนี้ที่แม่ฮ่องสอนจะถูกใจคุณมาก แก่นของมันคือครอบครัวหนึ่งที่ส่งลูกชายตัวเองเข้าวัดด้วยวิธีที่ขรึมขลังที่สุด — ไม่ใช่การแสดง แต่เป็นสิ่งที่พวกเขากำลังทำอย่างจริงจัง

เหมาะกับคนที่ยอมช้าลง ยืนดูเงียบ ๆ ริมทาง และยอมเคารพ เหมาะกับเพื่อนร่วมทางที่ไปด้วยกัน ยืนกลางแดดแรงด้วยกัน มองขบวนเดินผ่าน ความรู้สึกของการได้ร่วมเป็นสักขีพยานนั้น เมื่อหวนคิดถึงจะจดจำไปนาน หากสิ่งที่คุณคาดหวังคือทริปแบบครึกครื้นเน้นถ่ายรูป จังหวะที่นี่อาจต่างจากที่คุณคิดไว้พอสมควร

เรื่องการเดินทาง ตัดสินใจก่อนว่าจะบินหรือจะนั่งรถเข้าแม่ฮ่องสอน รีบเวลา อยากประหยัดแรง นั่งเครื่องบินในประเทศจากเชียงใหม่ตรงที่สุด อยากชมวิวระหว่างทาง คุมงบให้แน่น รถทางไกลก็เป็นตัวเลือก เพียงแต่ถนนภูเขาใช้เวลานาน อย่าลืมเผื่อเวลาเมารถและพักไว้ด้วย

เรื่องที่พัก ให้ถือแถบแม่ฮ่องสอนเป็นจุดพักหลัก ขบวนมักจัดกลางวัน พักใกล้หน่อย ตอนเช้าจะไปดูขบวนก็เบาแรงขึ้นมาก

เรื่องค่าใช้จ่าย รายจ่ายหลักจะตกอยู่ที่การเดินทางไป-กลับเชียงใหม่–แม่ฮ่องสอนและที่พักในพื้นที่ ตั๋วเครื่องบินมักแพงกว่ารถ แต่ประหยัดเวลา จะเลือกอย่างไรขึ้นกับว่าทริปนี้คุณให้ความสำคัญกับอะไรที่สุด ตัวผมเองจะเอนไปทางจัดทริปให้หลวม ๆ เผื่ออีกวันสองวันให้กับจังหวะของแถบภูเขา

ก่อนอื่นให้เก็บน้ำหนักของเรื่องนี้ไว้ในใจ นี่คือพิธีบรรพชาสามเณรของเด็กชาย เป็นพิธีครอบครัวและศาสนาสำคัญของชาวไทใหญ่ ไม่ใช่กิจกรรมที่จัดให้นักท่องเที่ยวดู ครอบครัวส่งเด็กชายเข้าวัดด้วยวิธีที่ขรึมขลังที่สุด ราวกับจะบอกว่า เธอกำลังจะไปทำสิ่งที่สำคัญมาก

ดังนั้นคำที่สำคัญที่สุดหน้างานคือ "เคารพ" โปรดเคารพและไม่รบกวนขบวน — อย่าเบียดเข้าไปในขบวนหรือขวางทางเพียงเพื่อถ่ายภาพ และอย่าขัดจังหวะญาติที่เข้ามาจัดชายเสื้อหรือเช็ดเหงื่อให้เด็ก หลังขบวนจบลง เครื่องสำอางจะถูกล้างออก ชุดหรูจะถูกเปลี่ยนเป็นจีวร เด็กชายจะอยู่ในวัดสักระยะ คุณมาเพื่อเป็นสักขีพยาน วางตัวเองไว้ในที่เงียบ ๆ คือมารยาทที่ดีที่สุด

ขบวนมักจัดกลางวัน ฆ้อง ร่ม เสื้อปักดิ้นทอง ส่องแสงจ้าจนตาพร่าใต้แดดแรง อากาศมีกลิ่นฝุ่น เหงื่อ และธูปปนกัน เด็กชายแต่งหน้าจัดและแต่งกายงดงาม ถูกญาติแบกบนบ่า ถูกแบกมาทั้งวัน เครื่องสำอางบนหน้าเลอะเล็กน้อย สีหน้าจากที่ตื่นเต้นตอนแรก ค่อย ๆ กลายเป็นเหนื่อย ๆ เหม่อ ๆ

ผู้ใหญ่ที่แบกเขา อาจเป็นพ่อ อาจเป็นลุงหรืออา ประคองเขาไว้มั่นตลอดทาง เหงื่อท่วมหัวตัวเอง แต่ไม่พูดสักคำ ทุกครั้งที่ขบวนหยุด ญาติก็เข้ามาจัดชายเสื้อให้เด็ก เช็ดเหงื่อให้ ความระมัดระวังนั้น ราวกับกำลังเตรียมสิ่งที่จะไม่มีวันเกิดขึ้นอีก

ขบวนจะเดินผ่านถนนทีละสาย เสียงฆ้องไม่เคยหยุด ผู้คนริมทางหยุดสิ่งที่ทำอยู่เงยหน้ามอง บางคนพนมมือให้เด็กชาย — ชั่วขณะนั้นคุณก็จะเข้าใจ เขาถูกแบกสูงขนาดนี้ ไม่ใช่แค่เพื่อให้ดูดี แต่เพื่อให้ทั้งหมู่บ้านได้เห็นว่า เด็กคนนี้ วันนี้ กำลังจะไปทำสิ่งที่แม้แต่ผู้ใหญ่ก็เคารพ

ผู้คนจะมารวมตัวกันสองข้างถนนที่ขบวนเดินผ่าน แนะนำให้หาที่ที่วิวดีและไม่ขวางทางยืนประจำ แล้วค่อย ๆ ขยับตามขบวนไปก็พอ แดดแรงมาก อย่าลืมกันแดดและเติมน้ำ จะยืนแยกกับเพื่อนร่วมทางก็ไม่เป็นไร สำคัญคืออย่าเบียดเข้าไปในขบวนเพียงเพื่อมุมที่ดีกว่า

ปอยส่างลอง (Poy Sang Long) เป็นหนึ่งในเทศกาลครอบครัวและศาสนาอันเป็นเอกลักษณ์ที่สุดของชาวไทใหญ่แถบแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือของไทย สิ่งที่ทำให้มันน่าประทับใจ ไม่ได้อยู่ที่ความอลังการของขบวน แต่อยู่ที่ความขรึมขลังนั้น — ทั้งหมู่บ้านวางมือจากงาน มาเดินเป็นเพื่อนเด็กชายคนหนึ่งตลอดช่วงทางก่อนเข้าวัด

ยืนริมทางมองเขาถูกแบกไกลออกไป ผมคิดว่าคุณก็จะเข้าใจขึ้นมาทันทีว่า ความครึกครื้นนี้ที่จริงคือการอำลาอันอ่อนโยน อำลาส่วนหนึ่งของวัยเด็ก มองเด็กชายที่ครึ่ง ๆ กลาง ๆ แต่รู้ว่าตัวเองกำลังทำสิ่งสำคัญคนนั้น จะนึกถึงช่วงเวลาในชีวิตตัวเองที่ "ยังไม่เข้าใจเต็มที่ แต่รู้ว่าสำคัญ" — ความรู้สึกแบบนั้น ที่จริงทุกคนเคยผ่าน และนี่แหละ คือเหตุผลที่ทำให้มันคุ้มที่จะไปสักครั้ง และไปแล้วก็รู้สึกว่าคุ้ม