บุญบั้งไฟ

บุญบั้งไฟ (Bun Bang Fai) มักจัดในเดือนพฤษภาคม ตกพอดีก่อนฤดูฝนจะมา นี่ไม่ใช่วันที่เลือกมาแบบสุ่ม แผ่นดินอีสานมักขาดน้ำ ทุกคนจึงรีบยิงบั้งไฟขึ้นฟ้าก่อนฤดูฝน เป็นวิธีขอฝนจากฟ้า หวังว่าฤดูที่กำลังจะมาถึงนี้จะมีฝนตกราบรื่นและเก็บเกี่ยวได้ราบรื่น

ต้องเตือนว่าบุญบั้งไฟไม่มีวันที่ตายตัวทั่วประเทศแบบ "เดือนนี้วันนี้" มันเป็นไปตามการจัดของแต่ละหมู่บ้านและตำบลเอง ยโสธรยิ่งใหญ่ที่สุด แต่วันที่แน่นอนแต่ละปียังคงตัดสินด้วยประกาศของท้องถิ่น ฉะนั้นก่อนจะไปจริง ๆ โปรดยึดตามประกาศทางการของปีนั้น อย่าเพียงอาศัย "สุดสัปดาห์ใดสักครั้งในเดือนพฤษภาคม" แล้วจองตั๋วเครื่องบินตายตัว

เวทีของบุญบั้งไฟอยู่ในภาคอีสานทางตะวันออกเฉียงเหนือของไทย ในจำนวนนั้น ยโสธร มีความเป็นตัวแทนมากที่สุด เป็นที่ที่ควรเล็งไว้มากที่สุด

เรื่องการไปถึง ยโสธรไปได้ด้วยรถจากกรุงเทพฯ หรือจากอุบลฯ ในทางปฏิบัติ คนส่วนใหญ่จะบินหรือนั่งรถไปยังเมืองใหญ่ของอีสานก่อน (เช่นแถวอุบลฯ) แล้วต่อรถทางบกเข้ายโสธร จะลากตรงมาจากกรุงเทพฯ ก็ได้ เพียงแต่ระยะทางไกลกว่า แนะนำให้เผื่อเวลาเดินทางให้กว้างหน่อย อย่าให้ตัวเองติดอยู่กับการเดินทางจนพลาดขบวนแห่ตอนกลางวัน

ถ้าคุณชอบความร้อนแรงแบบ "ทั้งทุ่งคำรามพร้อมกัน" บุญบั้งไฟคงเข้ากับคุณดี มันไม่ใช่โอกาสแบบนั่งดูการแสดงเงียบ ๆ บั้งไฟบินสวย ทั้งสนามก็โห่ร้องพร้อมกัน ทีมที่ทำพลาด บินเฉไป จะถูกคนทั้งหลายหัวเราะแล้วผลักลงบ่อโคลนข้าง ๆ ปีนขึ้นมาเปื้อนโคลนทั้งตัว แล้วหัวเราะดังที่สุดเสียเอง

ผมแนะนำเป็นพิเศษให้มากับเพื่อนกลุ่มหนึ่ง ผมเคยเห็นบางคนตั้งใจแค่จะยืนดูห่าง ๆ กลับถูกบรรยากาศดูดเข้าไปเต็มตัว สุดท้ายก็ถูกโคลนสาดทั้งตัว ในรองเท้าเปียกหมด แต่ไม่มีใครสักคนอยากไป หัวเราะเพราะบั้งไฟลำเดียวกัน และถูกโคลนสาดมอมแมมด้วยกัน ความสะใจแบบนั้น บางทีก็มีแต่ที่นี่ที่ให้ได้ คนที่กลัวเปื้อน กลัวเสียงดัง อยากได้ทริปเงียบ ๆ อาจต้องชั่งใจสักนิด

ตั้งยโสธรเป็นจุดหลัก แล้วต่อเข้าจากกรุงเทพฯ หรืออุบลฯ เป็นเส้นทางที่ลื่นที่สุด บุญบั้งไฟคึกคักทั้งวันและต่อเนื่องถึงค่ำ ก่อนจุดจะมีขบวนแห่บั้งไฟสวยงามและการรำ กลางวันเป็นไฮไลต์ของขบวนแห่และการจุด ส่วนกลางคืนเป็นความคึกคักอีกแบบ ฉะนั้นในการจัดให้พยายามอยู่ในงานตั้งแต่กลางวัน อย่าเอาทั้งเช้าไปหมดกับการเดินทาง

แนะนำให้เผื่ออย่างน้อยหนึ่งวันเต็มให้การจุดและขบวนแห่ ถ้ายังมีแรงเหลือค่อยนับความคึกคักตอนค่ำเข้าไป บั้งไฟลำหนึ่งตกกลับลงทุ่ง ลำต่อไปก็ถูกตั้งขึ้นบนฐานยิง จังหวะจะดำเนินต่อไปเรื่อย ๆ ให้เวลาตัวเองหลวมหน่อย จึงจะตามแรงนี้ทัน

ในเมื่อยโสธรเป็นที่จัดที่ยิ่งใหญ่ที่สุดและเป็นตัวแทนมากที่สุด จัดที่พักไว้ใกล้ ๆ ยโสธร จะประหยัดแรงที่สุด ให้คุณดูขบวนแห่และการจุดตอนกลางวัน ตอนค่ำต่อความคึกคักก็ไม่ต้องเดินทางไกล

ถ้าที่ยโสธรหาห้องยาก ถอยมาใช้อุบลฯ เป็นฐานแล้วไปกลับวันเดียวก็เป็นทางที่ทำได้ เพราะยโสธรเดิมทีก็ไปได้ด้วยรถจากอุบลฯ ประเด็นคืออย่าให้ที่พักไกลจากสถานที่จัดงานเกินไป มิฉะนั้นการเดินทางไปกลับจะกินเวลาของคุณที่ขอบทุ่ง

ประสบการณ์หลักของบุญบั้งไฟ — ยืนที่ขอบทุ่งดูบั้งไฟทีละลำขึ้นฟ้า ถูกบรรยากาศและโคลนดูดเข้าไปพร้อมกัน — ตัวมันเองเป็นโอกาสแบบสตรีทมาก ๆ ท้องถิ่นมาก ๆ ที่จะเสียเงินจริง ๆ ส่วนใหญ่คือการเดินทางไปกลับและที่พัก ค่ารถจากกรุงเทพฯ หรืออุบลฯ ไปยโสธร และห้องพักในท้องถิ่นช่วงเทศกาล

เรื่องการจอง สิ่งที่ควรจัดการแต่เนิ่น ๆ ที่สุดคือที่พักและการเดินทาง ช่วงบุญบั้งไฟผู้คนจะหลั่งไหลกระจุกเข้ายโสธร ห้องและที่นั่งรถจะตึงกว่าปกติ ยิ่งจัดเร็วยิ่งสบายใจ ส่วนการชมหน้างาน จุดสำคัญไม่ได้อยู่ที่แย่งที่นั่ง แต่อยู่ที่ยืนถูกที่ ส่วนนี้หัวข้อถัดไปจะกล่าวถึง

ขอพูดเรื่องบรรยากาศก่อน ยืนนอกเขตปลอดภัย ในจมูกมีแต่กลิ่นดินปืน หูยังอื้ออยู่ แดดเผาต้นคอจนร้อน ไม่กี่ประโยคนี้ที่จริงก็คือภาพจริงของหน้างาน การแต่งกายโปรดยึดหลักทนแดด ทนเปื้อน เดินสะดวก เปียกได้ง่าย ที่นี่มีโอกาสสูงที่จะโดนแดด จะถูกโคลนสาด รองเท้าเข้าน้ำโคลนเป็นเรื่องปกติ อย่าใส่เสื้อผ้ารองเท้าที่คุณเสียดายจะให้เปื้อน

เรื่องผู้คน ยโสธรเป็นที่จัดที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ขบวนแห่และการจุดตอนกลางวันจะรวมฝูงชนจำนวนมาก เส้นทางเดินจะค่อนข้างเบียด ให้เผื่อเวลาในการเคลื่อนตัวมากหน่อย ส่วนมารยาท นี่คือพิธีขอฝนที่ทุกคนกำลังทำกันอย่างจริงจัง ชาวบ้านพันคำอธิษฐานเข้าไปในดินปืนทีละรอบ สีหน้าขรึมกว่าเจ้าบ่าวในงานแต่ง ไปดูด้วยใจที่เคารพ จะใกล้ชิดกับเทศกาลนี้กว่าการมองเป็นเพียงความครึกครื้น

นี่คือจุดที่ตลอดทริปมองข้ามไม่ได้ที่สุด: บั้งไฟขนาดใหญ่มีอันตราย แถบยโสธรพิถีพิถันที่สุด บั้งไฟบางลำสูงหลายเมตร ต้องใช้หลายคนหาม แรงถีบตอนขึ้นฟ้าแม้แต่พื้นก็ถูกสะเทือนจนชา

ฉะนั้นต้องอยู่ในเขตชมที่กำหนด ห่างจากฐานยิง และทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่หน้างาน ไม่กี่วินาทีที่เงียบก่อนจุดไฟแต่ละครั้ง ทั้งสนามกลั้นหายใจ ความตึงเครียดนั้นมีเหตุผล อย่าเข้าใกล้ฐานยิงเพียงเพื่อถ่ายให้ใกล้ขึ้น เขตปลอดภัยที่เป็นเขตปลอดภัยก็เพราะแรงนั้นไม่ใช่เรื่องเล่น ๆ

เพราะใต้ความครึกครื้นที่นี่ ซ่อนคำอธิษฐานที่เรียบง่ายและจริงจังมาก ที่นี่เล่าตำนานเก่าแก่เรื่องหนึ่ง พญาคันคาก พญาคางคก นำสรรพสัตว์ขึ้นฟ้าไปขอฝนจากพญาแถน เทพผู้ดูแลฝน เมื่อชนะแล้ว เทพก็สัญญาว่า ตราบใดที่ผู้คนทำบั้งไฟ ส่งเสียงขึ้นฟ้า ท่านก็จะส่งฝนลงมา เสียงดังกึกก้องเหล่านี้จึงคือคำสัญญาเก่าแก่นั้น ที่ยังถูกทำตามอย่างจริงจังทุกปี

ในที่ที่พึ่งฟ้าหากิน สิ่งที่ทุกคนพูดด้วยเสียงที่ดังที่สุด บั้งไฟที่สูงที่สุด ที่จริงคือประโยคที่ง่ายที่สุด ฝนตกเถอะ และหมู่บ้านกับหมู่บ้าน เพื่อว่าบั้งไฟของใครจะบินสูงที่สุด ค้างนานที่สุด ได้แข่งกันเงียบ ๆ มาทั้งปี หมู่บ้านที่ทำบั้งไฟลำนั้นก็ยิ่งหน้ามี สิ่งที่คุณเห็นไม่ใช่แค่ดอกไม้ไฟ แต่คือความตั้งใจทั้งปีที่พุ่งขึ้นฟ้าในไม่กี่วินาทีสั้น ๆ นั้น

ถ้าการเดินทางที่คุณต้องการคือการได้ก้าวเข้าไปในชีวิตของคนท้องถิ่นจริง ๆ และถูกจุดติดด้วยเรื่องเดียวกันพร้อมกับเพื่อนกลุ่มหนึ่ง ทุ่งอีสานผืนนี้ก็จะมอบความสะใจที่ลอกเลียนได้ยากให้คุณช่วงหนึ่ง